“Αν μιλούσαμε Μόσχα…”

Του Διαμαντή Μπασαντή

“Αν μιλούσαμε Μόσχα…”! Με την φράση αυτή της βουβής απελπισίας τελειώνει η αφιερωμένη στην Άνδρο ταινία “Μικρά Αγγλία”. Αν η φράση αναφερόταν σε κάποιον άλλο τόπο ίσως αυτές οι τρεις λέξεις να ήταν απλώς μια αδικαίωτη ευχή ή ένας μισοσβησμένος αναστεναγμός. Όμως στην Άνδρο αυτή η συγκλονιστική φράση καταφέρνει και αποτυπώνει έναν τρόπο ζωής που στοίχειωσε και στοιχειώνει το νησί. Κι αυτό γιατί στην Άνδρο κυριαρχούσε και κυριαρχεί μέχρι σήμερα μια σιωπή γεμάτη υπεκφυγές και άρρητες προθέσεις, αδικαίωτα φορτία και μάταιες προσμονές. Για πολλούς λόγους το νησί έμαθε να ζει ανάμεσα σε υπαινικτικές σιωπές που διακόπτονταν από υπονοούμενα.

Ότι είναι να συζητηθεί θα συζητηθεί κατ’ ιδίαν. Στο προσκήνιο κυριαρχούν οι ρόλοι. Ρόλοι δεδομένοι που καθορίζονται συχνά από άκαμπτα κοινωνικά στερεότυπα. Κάπως έτσι έμαθε η κοινωνία της Άνδρου να ζει σε κλειστά όρια. Η υπέρβαση τους, από όποιους γινόταν, είχε δυσανάλογο κόστος. Μικρός ο τόπος. Μικρά τα περιθώρια. Χαρακτηριστικό των κλειστών συντηρητικών κοινωνιών. Αλλά συχνά και των νησιώτικων κοινωνιών…

Έτσι ανάμεσα σε ρωγμές και υπεκφυγές, ανάμεσα σε άρρητα και ρητά πορεύτηκε η κοινωνία της Άνδρου. Αυτή ήταν η δύναμη, αλλά και η μεγάλη αδυναμία του νησιού. Όσοι δεν άντεχαν ή πνίγονταν, έφευγαν μακριά. Όσοι έμεναν μάθαιναν, αργά ή γρήγορα, την νοοτροπία. Και έπρατταν αναλόγως.

Έτσι πέρασαν γενιές και γενιές. Έτσι πέρασαν τα χρόνια. Έφυγαν οι παλιότεροι και ήρθαν οι νεώτεροι. Και έζησαν όλοι μέσα σε αυτή τη νοοτροπία η οποία στοίχειωσε τα νησί.

“Αν μιλούσαμε Μόσχα…”! Όμως δεν μίλησαν. Και έτσι πορεύτηκαν οι δύο αδελφές η μια δίπλα στην άλλη, για χρόνια, στην ταινία του Παντελή Βούλγαρη. Περνώντας από τη μια σιωπή στην άλλη. Από τη μια βαρυφορτωμένη με σκιές γιορτή στην επόμενη. Από την μια επέτειο στην άλλη. Φτάνοντας στο τραγικό τέλος όπου ανακάλυψαν πως πίσω από τους «ευτυχισμένους ρόλους» και τους «επιτυχημένους ανθρώπους» κρυβόταν μια ανείπωτη δυστυχία και μια απέραντη απώλεια.

– Τι πιο μεγάλη απώλεια από μια ζωή που δεν διεκδίκησε ποτέ τα δικαιώματα της; Που ήρθε κι έφυγε χωρίς ποτέ να πει αυτά που ήθελε! Χωρίς ποτέ να κάνει αυτά που πίστευε! Χωρίς ποτέ να εκφράσει αυτά που αισθάνθηκε!

«Αν μιλούσαμε Μόσχα…»! Αν μιλούσαμε σε αυτό το νησί! Αλλά δεν μιλήσαμε. Δεν μιλήσατε…

Σε αυτό το νησί φαίνεται πως ακόμα δεν μιλάμε. Πως ακόμα δεν μιλάτε. Έτσι ήταν τότε. Έτσι είναι και σήμερα. Κάποτε ένας νεότερος μου είπε: «Μάθε εδώ να μην λες ποτέ αυτά που θες να πεις! Μάθε να τα υπαινίσσεσαι. Έζησες χρόνια πολλά σε άλλους τόπους κι έμαθες αλλιώς. Και τώρα δυσκολεύεσαι στο καλούπι».

Ξαφνιάστηκα. Στοχάστηκα πάνω στα λόγια του. Τα μέτρησα και τα ξαναμέτρησα. Συχνά τα θυμάμαι. Και ακόμα συχνότερα σκοντάφτω πάνω τους!