Προς Κυβέρνηση και Πολιτικά Κόμματα

Από Δίκτυο για Βιώσιμες Κυκλάδες

Θέμα: Οι Κυκλάδες δεν θα αποκτήσουν τα Τοπικά Πολεοδομικά Σχέδια που τους αξίζουν. Αναζητείται η πυξίδα του δημόσιου συμφέροντος

Το Δίκτυο για Βιώσιμες Κυκλάδες παρακολουθεί στενά τη μεγαλύτερη επιχείρηση για τη πολεοδόμηση της χώρας με την εκπόνηση των τοπικών πολεοδομικών σχεδίων (ΤΠΣ). Ο τρόπος με τον οποίο η κυβέρνηση επέλεξε να υλοποιήσει τα χωροταξικά σχέδια δεν συμφωνεί με το πνεύμα του Συντάγματος για τις δημόσιες πολιτικές και το δημόσιο συμφέρον.

Η Ελλάδα μέχρι σήμερα, είχε ελάχιστα ολοκληρωμένα και σαφή πολεοδομικά και χωροταξικά σχέδια. Η διαχρονική αυτή υστέρηση έχει επιτρέψει να συνεχίζεται η αυθαιρεσία, η παρανομία, η συναλλαγή και οι πελατειακές σχέσεις τόσο με τον κατασκευαστικό κλάδο, όσο και με τους πολίτες, και έχει εκθρέψει την «απροθυμία» του κράτους να οργανώσει τις αναγκαίες υποδομές μέσα στους αστικούς ιστούς όπως γίνεται σε κάθε πολιτισμένη χώρα. Οι δυσάρεστες συνέπειες των σοβαρών ελλειμμάτων στο χωροταξικό σχεδιασμό για δεκαετίες είναι ήδη εμφανέστατες τόσο στις αστικές όσο και στις περιαστικές και εξοχικές περιοχές της χώρας μας.

Πριν από τρία περίπου χρόνια μάθαμε ότι οργανώνεται σχέδιο για την εκπόνηση Πολεοδομικών Σχεδίων σε ολόκληρη τη χώρα στηριγμένο σε σημαντικά ευρωπαϊκά κονδύλια από το Ταμείο Ανάκαμψης. Και ενώ όλοι οι σώφρονες πολίτες περιμέναμε με ενδιαφέρον τα σχέδια αυτά για να μπει η αναγκαία τάξη, που γίνεται ακόμη περισσότερο επείγουσα εξαιτίας της επερχόμενης κλιματικής κρίσης, στην πορεία διαπιστώνουμε σοβαρές ανακολουθίες και παραλείψεις.

Ο χωροταξικός σχεδιασμός, προχωράει:

• χωρίς να έχει προηγηθεί η αναγκαία συζήτηση με τις τοπικές κοινωνίες για το «τι ανάπτυξη έχουμε – τι ανάπτυξη θέλουμε» ώστε οι ομάδες εκπόνησης των μελετών αυτών να έχουν ένα μπούσουλα για το τι θέλουν οι πολίτες και να προσπαθήσουν να το χωροθετήσουν με τον καλύτερο δυνατό τρόπο. Έτσι η άσκηση εκφυλίζεται στο «τι χτίζεται, που χτίζεται, ποιος επωφελείται και ποιος ζημιώνεται», ενώ σε πολλές περιπτώσεις είναι σαφές ότι υπάρχουν παρεμβάσεις για να εξυπηρετηθούν μεσαία και κυρίως μεγάλα συμφέροντα.
• χωρίς να έχουν ολοκληρωθεί τα υπερκείμενα Ειδικά Χωροταξικά Σχέδια όπως αυτά του Τουρισμού, των ΑΠΕ, της Βιομηχανίας που όταν θα ολοκληρωθούν θα επηρεάσουν καθοριστικά τα ΤΠΣ
• χωρίς να έχει ολοκληρωθεί το Περιφερειακό Χωροταξικό Πλαίσιο της Περιφέρειας Νοτίου Αιγαίου
• χωρίς να έχει ολοκληρωθεί ο χαρακτηρισμός των δρόμων που και αυτός θα ανατρέψει το όποιο σχέδιο, καλό ή κακό εκπονηθεί, αφού ο χαρακτηρισμός θα αλλάξει την οικοδομησιμότητα στις εκτός οικισμών περιοχές.
• χωρίς να έχουν ολοκληρωθεί οι Ειδικές Περιβαλλοντικές Μελέτες για τις προστατευόμενες περιοχές (Natura) που αφορούν το 30% της έκτασης της χώρας που στη φάση αυτή αποτελούν «τρύπες» στο σχεδιασμό του χώρου.
• χωρίς να έχουν καταργηθεί οι στρατηγικές επενδύσεις, τα σύνθετα καταλύματα και οι ιδιωτικές πολεοδομήσεις που αποφασίζονται σε κυβερνητικό επίπεδο και επιβάλλονται στους «τυχερούς» τόπους ως «αναπτυξιακό μάνα εξ ουρανού», ενώ πρόκειται για κερδοσκοπικές επενδύσεις με ελάχιστες θετικές και πολλές αρνητικές συνέπειες για τους τόπους, αφού τους αντιμετωπίζουν ως χώρους κερδοφόρων επενδύσεων και όχι ως τόπους ζωής, όπως ζητούν τόσο οι δήμαρχοι των νησιών με πρόσφατο ψήφισμα της ΠΕΔ Ν.Αιγαίου όσο και φορείς πολιτών.
• χωρίς μια σαφή και επιστημονικά τεκμηριωμένη μεθοδολογία για τη Φέρουσα Ικανότητα (ΦΙ), ενώ δεν συνδέει υποχρεωτικά την ΕΚΕΦΙ που ανέλαβαν με καθυστέρηση να εκπονήσουν οι μελετητές με τα εκπονούμενα σενάρια με αποτέλεσμα ακόμη και στις περιπτώσεις όπου τα δεδομένα των μελετητών δείχνουν σαφή υπέρβαση των ορίων που έχει θέσει το ίδιο το Υπουργείο Περιβάλλοντος, να μην λαμβάνεται υπόψη στην εκπόνηση των σεναρίων που έχουν ήδη προαποφασιστεί.
• χωρίς να έχει ανασταλεί η υλοποίηση και έκδοση νέων εκτός οικισμών οικοδομικών αδειών που συνεχίζουν να εκδίδονται κατά συρροή στα νησιά, συνήθως κατά παράβαση της νομολογίας του ΣΤΕ και παρά τα προβλήματα που δημιουργούν στη βιωσιμότητα της χώρας (όπως έχει τεκμηριώσει η σχετική έκθεση του Συνηγόρου του Πολίτη), κάνοντας ορατό τον κίνδυνο για πλήρη αλλοίωση των νησιών μέχρι να εκδοθούν τα ΠΔ για τα νέα ΤΠΣ.
• χωρίς να υπάρχει επαρκής χρόνος για ενημέρωση των τοπικών κοινωνιών σε όλες τις φάσεις της εκπόνησης των ΤΠΣ με τη δαμόκλεια σπάθη της απένταξης τους από το ΤΑΑ που λήγει μέσα στο 2026, ενώ η καθυστέρηση τους οφείλεται αποκλειστικά σε λανθασμένους χειρισμούς. Αξίζει να σημειωθεί ότι τα ΤΠΣ για Θήρα και Μύκονο που εξαγγέλθηκαν ως εθνικού ενδιαφέροντος από τον ίδιο τον Πρωθυπουργό το 2020 και παρουσιάστηκαν μόλις το 2024, δεν έχουν ακόμη ολοκληρωθεί. Επίσης αξίζει να αναφερθεί, ότι ο χρόνος των πέντε ημερών που δόθηκε για την υποτιθέμενη «διαβούλευση» μετά από κάθε παρουσίαση των αρχικών σεναρίων είναι απαράδεκτα πιεστικός και απέχει πολύ από το να συνιστά δυνατότητα ουσιαστικής διαβούλευσης, ή, πολύ περισσότερο, «Συμμετοχικού Σχεδιασμού» όπως απαιτεί η επιστήμη της Χωροταξίας.

Ο συνδυασμός όλων των παραπάνω, δυστυχώς δεν επιτρέπει να αναμένουμε ότι η ολοκλήρωση της διαδικασίας θα αποδώσει πολεοδομικά σχέδια που θα ενισχύουν τη βιωσιμότητα και την ανθεκτικότητα των νησιών και θα απαντούν με επάρκεια στις σωρευμένες ανάγκες, που γίνονται ακόμα κρισιμότερες εξαιτίας της προέλασης της Κλιματικής Κρίσης, ενώ ταυτόχρονα θέτει ερωτήματα για το κατά πόσον απαντά στην συνταγματική επιταγή για χωροταξικό σχεδιασμό με επιστημονικά κριτήρια που εξυπηρετεί το δημόσιο συμφέρον.

Ως ΔΙΚΤΥΟ ΓΙΑ ΒΙΩΣΙΜΕΣ ΚΥΚΛΑΔΕΣ που επικεντρώνεται σταθερά στην ανάγκη για εξασφάλιση της βιωσιμότητας και της ανθεκτικότητάς των Κυκλαδονήσων, επιμένοντας στην αναγκαιότητα της προστασίας της ιδιαίτερης και ξεχωριστά ευαίσθητης Κυκλαδικής Ταυτότητας και της ιδιαίτερης γεωφυσικής και οικολογικής αρμονίας των νησιών, τονίζουμε για μια ακόμα φορά ως άκρως αναγκαία τα παρακάτω:

• Εκπόνηση μελετών Φέρουσας Ικανότητας με κοινά αποδεκτή μεθοδολογία για όλα τα νησιά, τα αποτελέσματα της οποίας να ληφθούν υποχρεωτικά υπόψη στα προτεινόμενα σενάρια.
• Κατάρτιση οδικού χάρτη μετάβασης σε ένα πρότυπο βιώσιμης νησιωτικής ανάπτυξης
• Προστασία γεωργικής και αγροτικής γης. Καταγραφή των γεωργοκτηνοτροφικών εκτάσεων και δημιουργία νέων με θεσμοθέτηση κινήτρων για την ενίσχυση του τομέα.
• Ουσιαστικό περιορισμό της εκτός οικισμού δόμησης. Συνεπή εφαρμογή του Προεδρικού Διατάγματος του 1985 (Π.Δ.24/5/85, ΦΕΚ270/Δ-1985) και της σχετικής πρόσφατης νομολογίας του Σ.τ.Ε. (απόφαση ΣτΕ 176/2023, κ.α)
• Κατάργηση της νομοθεσίας που επιτρέπει (και μάλιστα ενθαρρύνει με ειδικά επιπλέον δόμησης) την κατασκευή υπόσκαφων κτιρίων σε νησιά και περιοχές που δεν είχαν καμιά παράδοση σχετική με τα υπόσκαφα και των οποίων το έδαφος είναι απολύτως ακατάλληλο για τέτοιου είδους παρεμβάσεις.
• Εξαίρεση των τουριστικών καταλυμάτων από το καθεστώς στρατηγικών επενδύσεων. Κατάργηση των Σύνθετων τουριστικών καταλυμάτων και των ΕΣΧΑΣΕ και ΕΣΧΑΔΑ τα οποία επιβλήθηκαν ως λύση την εποχή των μνημονίων.
• Αλλαγή στο τουριστικό πρότυπο με κατάργηση του τουριστικού καταλύματος που διαθέτει ταυτόχρονα υδάτινα στοιχεία για κολύμβηση κάθε μορφής (εξαιρουμένων των ιαματικών) - Απαγόρευση κατασκευής πισινών και υδάτινων στοιχείων (πλην ξενοδοχειακών) [1].
• Ποιοτική αναβάθμιση του τουριστικού προϊόντος αντί της ποσοτικής μεγέθυνσης, περιορισμός δημιουργίας νέων τουριστικών κλινών (η και απαγόρευση σε νησιά ήδη κορεσμένα τουριστικά) είναι αναγκαίος με αναβάθμιση των υπαρχουσών. Ενίσχυση άλλων οικονομικών κλάδων ώστε να ενισχυθεί η οικονομική απόδοση και ανθεκτικότητα των νησιών.

Ειδικότερα, και λαμβάνοντας υπόψη μας:

1. Τη συνταγματική επιταγή αλλά και τους νόμους που αφορούν την προστασία του φυσικού και πολιτιστικού τοπίου, ( Σύνταγμα άρθρο 24 παρ 1 και 6, νόμος 1650/1986, Π.Δ 2012/2003, κ.α)
2. Τους σοβαρούς κινδύνους εξαιτίας της κλιματικής κρίσης που αναμένεται να πλήξει ιδιαίτερα τα νησιά τόσο με πλημμυρικά φαινόμενα και περαιτέρω διάβρωση όσο και με αυξημένη ξηρασία (και συνεπώς περαιτέρω επιδείνωσης της λειψυδρίας)

3. Το γεγονός ότι παράλληλα με το χωροταξικό σχεδιασμό προχωρά η διαδικασία καταγραφής του αγροτικού οδικού δικτύου, τονίζουμε τα εξής σημεία για τα οποία ο χωροταξικός σχεδιασμός οφείλει να μεριμνήσει για μια σειρά παρεμβάσεις που αφορούν:

• Ρέματα, ποτάμια, χείμαρροι: Το συχνό φαινόμενο που ήδη παρακολουθούμε στα νησιά με την μετατροπή ρεμάτων σε δρόμους (τόσο εντός όσο και εκτός οικισμών) πρέπει όχι μόνο να σταματήσει αλλά και να ληφθεί πρόνοια για την αντιστροφή του με πρόβλεψη για αποκάλυψη ρεμάτων. Τα τμήματα των ρεμάτων που περνούν μέσα από τους οικισμούς θα πρέπει να οριοθετηθούν σε όλο το πλάτος πλημμύρας τους, τόσο στους οριοθετημένους οικισμούς όσο και σε όσους πρόκειται να οριοθετηθούν.
• Ξερολιθικές κατασκευές και αναβαθμίδες: Αποτελούν αναπόσπαστο χαρακτηριστικό του κυκλαδικού τοπίου και είναι επισήμως αναγνωρισμένα και για την μνημειακή τους αξία αλλά και για την σύγχρονη αναγκαία λειτουργικότητα τους ως πράσινης υποδομής, κρίσιμης για την προστασία από φαινόμενα διάβρωσης, πλημμύρας και λειψυδρίας. Είναι αναγκαίο να καταγραφούν για λόγους προστασίας τους, να απαγορευτεί αυστηρά η καταστροφή τους και να προβλεφθεί δυνατότητα βαθμιαίας αποκατάστασης της λειτουργικότητάς τους, όπου αυτή έχει ήδη αποδυναμωθεί.
• Παραδοσιακά μονοπάτια. Τα μονοπάτια που ιστορικά συνέδεαν οικισμούς και άλλα σημεία ενδιαφέροντος στα νησιά, διέτρεχαν όλη την ύπαιθρο, δημιουργώντας ένα πλήρες δίκτυο. Μεγάλο μέρος από αυτό το δίκτυο έχει ήδη καταστραφεί ή μετατραπεί σε αμαξητούς δρόμους. Τα εναπομείναντα θα πρέπει να καταγραφούν και να διατηρηθούν ως μνημεία και σε καμιά περίπτωση να μην αναγνωριστούν ως δρόμοι που δίνουν δικαίωμα δόμησης. Κανένα δικαίωμα παράπλευρης δόμησης σε αγροτικές οδούς και μονοπάτια παρά μόνο στην κύρια δημοτική οδό που διασυνδέει οικισμούς σύμφωνα με την υπάρχουσα νομοθεσία (οι παρόδιες χρήσεις θα οριστούν αντίστοιχα από το πολεοδομικά σχέδια).
• Παραδοσιακά αγροτικά κτίσματα: Τα εξοχικά αγροτικά κτίσματα και τεχνικά έργα, παρόλη την κρίσιμη σύνδεσή τους με την ταυτότητα και τη φυσιογνωμία των Κυκλάδων, και την ύπαρξη πλείστων νομικών εργαλείων για την προστασία τους, παραμένουν εκτεθειμένα σε ποικίλες παραβιάσεις της μορφής και της λειτουργίας τους. Τα Χωροταξικά σχέδια για τα κυκλαδονήσια θα πρέπει να περιλάβουν συγκεκριμένες διατάξεις για την αποτελεσματική προστασία τους.

Ζητάμε από τη Κυβέρνηση να προβεί άμεσα σε όλες τις διορθωτικές κινήσεις που είναι απαραίτητες για την ανατροπή της πορείας που δημιουργεί συνθήκες μη αναστρέψιμης απώλειας της ταυτότητας των Κυκλάδων.

[1] Τα νησιά του Νοτίου Αιγαίου αντιμετωπίζουν ήδη σημαντικά προβλήματα λειψυδρίας. Εκτιμάται ότι η κάλυψη των υδρευτικών αναγκών Νήσων Αιγαίου μέσω αφαλατώσεων είναι της τάξης του 10%. Σημειώνεται ότι το ποσοστό της αφαλάτωσης αυξάνεται συνεχώς, καθώς οι υπόγειοι υδροφόροι ορίζοντες των νησιών εξαντλούνται και νέες μονάδες αφαλάτωσης κατασκευάζονται επιβαρύνοντάς την τοπική κοινωνία οικονομικά και περιβαλλοντικά. Οι αφαλατώσεις δεν επαρκούν και γίνεται μεταφορά νερού με πλοία. Το κόστος μεταφοράς νερού φθάνει τα 12 εκατομμύρια κατά έτος ενώ το περιβαλλοντικό κόστος μεταφοράς είναι τεράστιο. Σημαντικό είναι ότι πολλοί οικισμοί δεν καλύπτονται με πόσιμο νερό. (ΥΠΕΝ 2022)